Menu

Fundacja Instytut Bezpieczeństwa i Strategii

Fundacja Instytut Bezpieczeństwa i Strategii jest unikatowym w polskich warunkach think tankiem skoncentrowanym na identyfikacji, analizie i rekomendowaniu optymalnych rozwiązań najważniejszych problemów o charakterze strategicznym dla współczesnej Polski i przyszłych pokoleń Polaków. Obszarem działalności Instytutu są kluczowe systemy funkcjonowania państwa polskiego decydujące o jego bezpieczeństwie narodowym w ujęciu perspektywicznym i długofalowym.

Fot. st. chor. szt. Rafał Mniedło/DGRSZ

W trwającej dyskusji na temat budowy systemu obronnego państwa powraca kwestia wykorzystania atutów obrony powszechnej. Zgodnie z definicją zawartą w Słowniku Bezpieczeństwa Narodowego opracowanym w Akademii Obrony Narodowej obrona powszechna państwa (ang. common defence of the state) to rodzaj obrony państwa, w ramach której przygotowuje się i wykorzystuje w obronnych działaniach militarnych i pozamilitarnych wszystkie zasoby ludzkie i materialne w sposób zapewniający skuteczne odparcie agresji przeciwnika.

W fundamentalnym dziele Carla von Clausewitza „O wojnie” w Księdze VI poświęconej zagadnieniu obrony w rozdziale szóstym dotyczącym zakresu środków obrony pruski strateg wymienia w pierwszej kolejności obronę krajową. Prowadząc swój wywód Clausewitz zaznacza: „Poza tym już w samym pojęciu obrony krajowej tkwi zawsze myśl o nadzwyczajnym, mniej lub więcej ochotniczym współdziałaniu na wojnie całej masy ludowej z jej siłami fizycznymi, bogactwem i nastrojami. (…) W tym tkwi istota obrony krajowej; organizacja jej musi uwzględniać przejawianie się współdziałania całego narodu.”

Obrona powszechna jest zatem postulowanym przez dorobek historii myśli wojskowej konceptem, a zarazem sprawdzonym na przestrzeni wieków środkiem obrony, który powinien być wykorzystywany przez państwa mniejsze, w obliczu zagrożenia inwazją militarną ze strony agresywnych silniejszych sąsiadów. Stąd wniosek, iż Polska położona w jednym z najistotniejszych dla Europy terytoriów geostrategicznych, jako państwo średniej wielkości, a zarazem główny zwornik wschodniej rubieży NATO, ma obowiązek w swojej strategii obronnej wykorzystywać atut zbudowanego zawczasu efektywnego systemu obrony powszechnej. Co istotne postulat ten mieści się w ramach litery i ducha artykułu 3 Traktatu Północnoatlantyckiego w brzmieniu: Dla skuteczniejszego osiągnięcia celów niniejszego Traktatu Strony, każda z osobna i wszystkie razem, przez stałą i skuteczną samopomoc i pomoc wzajemną będą utrzymywały i rozwijały swoją indywidualną i zbiorową zdolność do odparcia zbrojnej napaści.

Właściwą rangę zagadnieniu obrony powszechnej nadała zatwierdzona 12 maja 2020 roku przez Prezydenta RP Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej (SBN) w której treści w Filarze I „Bezpieczeństwo państwa i obywateli” poświęcono rozdział „Odporność państwa i obrona powszechna”. Istota zalecenia zawartego w SBN sprowadza się do postulatu, aby kompleksową odporność państwa na zagrożenia niemilitarne i militarne budować „w oparciu o wysiłek całego narodu w pełni wykorzystujący potencjał instytucji państwowych i samorządowych, podmiotów systemu edukacji i szkolnictwa wyższego, społeczności lokalnych, podmiotów gospodarczych, organizacji pozarządowych oraz obywateli.”. Należy podkreślić, iż budowa obrony powszechnej wychodzi na przeciw konstytucyjnemu obowiązkowi jakim jest obrona Ojczyzny przez każdego obywatela (art. 85 ust1. ustawy zasadniczej). Co istotne obrona powszechna pozwala ten obowiązek spełniać także tym osobom którym przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie służby wojskowej (art. 85 ust.3 Konstytucji RP). Powszechność obronna oznacza zatem a priori przenikanie się i ciągłą współpracę czynnika wojskowego z niemilitarnym w procesie budowy odporności państwa celem osiągnięcia w tym względzie maksymalnej efektywności. Należy także zaznaczyć, że wykorzystanie idei obrony powszechnej jako sposobu przygotowania się państwa do neutralizacji współczesnych wielokierunkowych zagrożeń, w tym zagrożeń militarnych (także w odmianie wojen hybrydowych) jest obecnie dyskutowane oraz wdrażane w państwach skandynawskich w ramach konceptu „obrony totalnej”.

Skoro obrona powszechna w założeniu ma mieć wymiar strategiczny to należy postawić pytanie kto powinien instytucjonalnie zajmować się planowaniem i przygotowaniami obrony powszechnej po stronie Sił Zbrojnych RP. Jednym z rozwiązań jest wskazanie do realizacji tego zadania Sztabu Generalnego Wojska Polskiego który jest głównym organem dowodzenia Siłami Zbrojnymi RP, a także planowania strategicznego i programowania rozwoju sił zbrojnych.

Szczególna pozycja Szefa Sztabu Generalnego w systemie obronnym państwa wynika z faktu umocowania go w Konstytucji RP w art. 134, gdzie zgodnie z ust. 3 Prezydent Rzeczypospolitej mianuje Szefa Sztabu Generalnego na czas określony. Szef Sztabu Generalnego WP jest organem pomocniczym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w procesie kierowania obroną państwa (art. 4a ust.1b Obwieszczenie Marszałka Sejmu RP z dnia 22 stycznia 2021 roku w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej Dz.U. 2021 poz. 372)

Zgodnie z Decyzją nr 23/MON Ministra Obrony Narodowej w sprawie kierowania Ministerstwem Obrony Narodowej z dnia 26 lutego 2021 roku (Dz. Urz. MON z 2021 roku poz. 28) a więc decyzją jak najbardziej aktualną Szefowi Sztabu Generalnego WP podległemu bezpośrednio Ministrowi Obrony Narodowej, podlegają następujące komórki organizacyjne: Zarząd Organizacji i Uzupełnień – P1, Zarząd Analiz Wywiadowczych i Rozpoznawczych – P2, Zarząd Planowania Użycia Sił Zbrojnych i Szkolenia – P3/P7, Zarząd Logistyki – P4, Zarząd Planowania i Programowania Rozwoju Sił Zbrojnych – P5, Zarząd Kierowania i Dowodzenia – P6, Zarząd Planowania Rzeczowego – P8 (§ 3 ust. 4 Decyzji nr 23/MON).

Jak widać na poziomie Sztabu Generalnego WP nie ma dedykowanego zarządu który zajmowałby się kompleksowo i przekrojowo zagadnieniem obrony powszechnej, co należy w obecnej sytuacji uznać za istotne zaniechanie w zakresie planowania strategicznego, tym bardziej iż w świetle dostępnej wiedzy obecnie na poziomie instytucjonalnym państwa, nikt nie zajmuje się kompleksowo tym zagadnieniem w wymiarze strategicznym. Zatem nawet pobieżna analiza powyższego stanu rzeczy pozwala zauważyć potrzebę powołania w ramach Sztabu Generalnego WP nowego Zarządu Obrony Powszechnej – P9, którego szef powinien być jednocześnie zastępcą Szefa Sztabu Generalnego ds. obrony powszechnej. Byłoby to praktycznym wyjściem naprzeciw zapisom zawartym w SBN w zakresie postulatu budowy odporności państwa i obrony powszechnej.

Do zadań nowego Zarządu Obrony Powszechnej – P9 mogłyby należeć m. in. następujące kwestie:

  • opracowywanie strategii bezpieczeństwa narodowego w zakresie budowy zdolności państwa do prowadzenia obrony powszechnej
  • planowanie obrony powszechnej na całym terytorium państwa
  • udział w planowaniu współpracy sił zbrojnych i układu pozamilitarnego na czas wystąpienia sytuacji kryzysowych w okresie pokoju zagrażających bezpieczeństwu, życia i zdrowia obywateli jak i bezpieczeństwu zapewnienia ciągłości działania infrastruktury krytycznej państwa które wymagałoby wsparcia ze strony sił zbrojnych
  • udział w planowaniu współpracy sił zbrojnych i układu pozamilitarnego na czas wystąpienia konstytucyjnych stanów nadzwyczajnych ze szczególnym uwzględnieniem czasu stanu wojennego oraz okresu przygotowań przed wybuchem konfliktu wojennego
  • opracowywanie i aktualizacja dokumentów doktrynalnych z zakresu obrony powszechnej
  • opracowywanie i aktualizacja we współpracy z Dowództwem Wojsk Obrony Terytorialnej dokumentów doktrynalnych w zakresie wykorzystania Wojsk Obrony Terytorialnej w operacji obronnej prowadzonej na terytorium całego państwa w tym w ramach obrony powszechnej
  • opracowywanie planów modernizacyjnych sił zbrojnych w zakresie zakupów wyposażenia wojskowego niezbędnego do prowadzenia obrony powszechnej ze szczególnym uwzględnieniem rozbudowy zdolności wojskowych do prowadzenia powszechnych działań nieregularnych zarówno w wymiarze kinetycznym jak i niekinetycznym
  • udział w budowie jednolitego system zarządzania przeszkolonymi zasobami osobowymi na potrzeby bezpieczeństwa narodowego, uwzględniając priorytet dla Sił Zbrojnych RP oraz potrzeby organizacyjne obrony powszechnej
  • udział w tworzeniu w obszarze planowania i zagospodarowania przestrzennego warunków uwzględniających potrzeby bezpieczeństwa narodowego w tym warunków do prowadzenia obrony powszechnej

Ponadto do kompetencji Zarządu – P9 mógłby należeć nadzór nad funkcjonowaniem Wojewódzkich Sztabów Wojskowych którym z kolei jako docelowym terytorialnym wojewódzkim organom dowodzenia należałoby dodać zadania w zakresie koordynacji organizacji obrony powszechnej w skali województwa w ścisłej współpracy z organami administracji państwowej zarówno rządowej jak i samorządowej.

Przyjęte podejście aby miało charakter systemowy wymagałoby wskazania po stronie administracji państwowej miejsca w którym koordynowano by realizację zadań układu pozamilitarnego w zakresie organizacji obrony powszechnej w skali państwa oraz w którym koordynowano by realizację zadań układu pozamilitarnego w zakresie organizacji obrony powszechnej w skali każdego województwa. W takim ujęciu można byłoby przyjąć założenie, że w skali państwa partnerami na których spoczywałoby zadanie organizacji obrony powszechnej byliby Sztab Generalny Wojska Polskiego i jego nowy Zarząd – P9 oraz najprawdopodobniej podległe bezpośrednio Prezesowi Rady Ministrów Rządowe Centrum Bezpieczeństwa które już obecnie odpowiada za przygotowanie Narodowego Programu Ochrony Infrastruktury Krytycznej (art. 5b ust. 3 oraz ust. 7 ustawy o zarządzaniu kryzysowym z dnia 26 kwietnia 2007 roku Dz.U. Nr 89, poz. 590 z późn. zm.). Z kolei na poziomie każdego województwa takimi partnerami ze strony Sił Zbrojnych RP byłyby Wojewódzkie Sztaby Wojskowe, a ze strony administracji wojewodowie będący przedstawicielami rządu w województwie (art. 3 ust.1 pkt 1 i pkt. 2 ustawy z dnia 23 stycznia 2009 roku o wojewodzie i administracji rządowej w województwie Dz. U. 2009, nr 31 poz. 206).

Bez względu na ocenę powyższych propozycji które wymagałyby w toku dalszych prac doprecyzowania, z pewnością to dobry czas aby w kwestii organizacji obrony powszechnej prowadzić rzeczową merytoryczną dyskusję której istota sprowadzałaby się do wymiany poglądów na temat konkretnych rozwiązań w tej materii, a nie dyskusji polegającej na krytyce prezentowanych rozwiązań bez przedstawianiu samemu własnych konstruktywnych propozycji.

dr Artur Jagnieża

Przewodniczący Rady Fundacji

Facebook Twitter LinkedIn